2026 Dünya Diyabet Günü: “Early action on diabetes” – pratikte neler değişti?

14 Kasım 2026 Dünya Diyabet Günü'nün teması "Early action on diabetes", yani diyabette erken eylem ([1]). Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) bu temayı 2026–27 dönemi için belirledi; kampanyanın odağı erken tanı ve risk azaltma ([1]). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de aynı temayı kullanıyor ve erken tanının yanında kapsamlı bakıma erişimi ve diyabetle ilgili damgalamanın azaltılmasını vurguluyor ([2]).

Neden "erken"? IDF'ye göre tip 2 diyabetli kişilerin %50'ye varan kısmında tanı konduğunda komplikasyonlar zaten gelişmiş durumda ([1]).

Bir bakışta

• 2026–27 teması: "Early action on diabetes"; odak erken tanı ve risk azaltma ([1]).
• Prevalans: 589 milyon yetişkin (20–79 yaş) diyabetle yaşıyor; yaklaşık her dokuz yetişkinden biri ([3]).
• Tanı almamış: Bunların tahminen 252 milyonu hastalığının farkında değil; her 10 kişiden 4'ünden fazlası ([3]).
• Projeksiyon: 2050'ye kadar 853 milyon diyabetli yetişkin ([3]).
• Neler değişti: glisemiden bağımsız kardiyorenal koruma ([5]), tanıdan itibaren CGM ([6]) ve tip 1 diyabette evre 3'ü geciktiren, AB'de ruhsatlı bir tedavi ([8]).

Rakamlar: IDF Diabetes Atlas, 11. baskı

IDF Diabetes Atlas'ın 11. baskısı Nisan 2025'te yayımlandı ([3]). Atlas'a göre 20–79 yaş arası 589 milyon yetişkin diyabetle yaşıyor ve bunların tahminen 252 milyonu hastalığından habersiz ([3]). Tüm diyabetin %90'ından fazlası tip 2 diyabet; diyabetli her 4 yetişkinden 3'ü düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşıyor ve diyabet her yıl 3,4 milyonun üzerinde ölümden sorumlu ([3]). Her 8 yetişkinden 1'i yüksek tip 2 diyabet riski taşıyor ([3]).

DSÖ farklı bir yaş aralığıyla (18 yaş ve üzeri yetişkinler) hesaplıyor ve 2022 için 830 milyon diyabetli kişi, yani yetişkinlerin %14'ü olarak veriyor ([4]). 2022'de diyabetle yaşayanların yarısından fazlası diyabet ilacı kullanmıyordu ([4]).

Beş pratik nokta

1. Beklemek yerine aramak

ESC'nin 2023 tarihli diyabette kardiyovasküler hastalık kılavuzu, kardiyovasküler hastalığı olan herkeste sistematik diyabet taraması önerir ([5]). Kılavuza göre HbA1c ya da açlık glukozu, vasküler komplikasyonları 2 saatlik OGTT'den daha güçlü öngörür ([5]). HbA1c ≥48 mmol/mol (≥%6,5) ya da açlık glukozu ≥7,0 mmol/L (≥126 mg/dL) diyabet için tanısaldır ([5]). Birimler arasında dönüşüm için: HbA1c hesaplayıcı ve kan şekeri hesaplayıcı.

2. HbA1c'den bağımsız kardiyorenal koruma

Aterosklerotik kardiyovasküler hastalığı (ASKVH) olan tip 2 diyabette ESC, kardiyovasküler riski azaltmak için glisemik kontrolden bağımsız olarak GLP-1 reseptör agonistleri (GLP-1 RA) ve/veya SGLT2 inhibitörleri önerir ([5]). Bu grupta GLP-1 RA'lar, metformin kullanımından bağımsız olarak tercih edilen glukoz düşürücü tedavi olarak geçer ([5]). Kronik kalp yetersizliğinde SGLT2 inhibitörleri, hastaneye yatışları azaltmak amacıyla sol ventrikül ejeksiyon fraksiyonundan bağımsız olarak önerilir ([5]). Diyabet ve kronik böbrek hastalığı birlikteliğinde kılavuz, bir SGLT2 inhibitörü ve/veya finerenon ile birlikte eGFR ve idrar albümin/kreatinin oranı (UACR) ile düzenli tarama önerir ([5]). Etken madde profilleri: metformin, semaglutid, empagliflozin.

3. Riski SCORE2-Diabetes ile hesaplamak

ASKVH'si ve ağır hedef organ hasarı olmayan tip 2 diyabetliler için ESC, diyabete özgü 10 yıllık kardiyovasküler risk skoru olan SCORE2-Diabetes'i getirdi ([5]). 10 yıllık risk %10 veya üzerindeyse kılavuz burada da bir SGLT2 inhibitörü ya da GLP-1 RA öngörür; kanıt düzeyi C ([5]).

4. Tanıdan itibaren CGM

Amerikan Diyabet Derneği'nin (ADA) 2026 Standards of Care belgesi, sürekli glukoz izlemini (CGM) tanı anında ve sonrasında her zaman, fayda görebilecek herkes için önerir ([6]). Aynı belge, insülin pompası ya da otomatik insülin verme (AID) sistemlerine başlamak için önceden aranan koşulları kaldırır ([6]).

5. Tip 1 diyabet: evreleri tanımak

Tip 1 diyabet üç evrede ilerler; semptomlar genellikle evre 3'te ortaya çıkar ([7]). ADA 2026'da tip 1 diyabet riski taşıyan kişilerin taranması ve izlenmesine ilişkin önerilerini genişletti ([6]). Teplizumab, AB'de 8 Ocak 2026'dan bu yana evre 2 tip 1 diyabeti olan erişkinlerde ve 8 yaş ve üzeri çocuklarda evre 3'ün başlangıcını geciktirmek için ruhsatlı ([8]). Onayın dayandığı, 76 hastanın katıldığı plasebo kontrollü çalışmada evre 3'e kadar geçen medyan süre teplizumab ile 50 ay, plasebo ile 25 ay oldu ([7]). İlaç 14 gün boyunca günde bir kez intravenöz infüzyonla verilir; en sık ciddi advers reaksiyon hastaların %2'sinde görülen sitokin salınım sendromuydu ([7]). Fiyat ve geri ödeme kararları her üye devlette ayrı verilir ([7]).

"Erken eylem" klinikte ne demek?

DSÖ'ye göre dünyada diyabetle yaşayanların %40'ından fazlası tanı almamış ([2]). Klinik pratikte tema, doğrudan ESC kılavuzundan çıkan üç alışkanlığa dönüşür: kardiyovasküler hastada diyabeti akla getirmek, böbreği eGFR ve UACR ile birlikte değerlendirmek ve tedaviyi yalnızca HbA1c'ye göre değil kardiyorenal profile göre seçmek ([5]).

Bu yazı sağlık profesyonelleri ve öğrenciler için bilgilendirme amaçlıdır. Kılavuzların ya da kısa ürün bilgisinin yerini tutmaz ve tek tek hastalar için öneri içermez.

Kaynaklar

1. International Diabetes Federation. World Diabetes Day – Early action on diabetes (2026–27 teması): https://worlddiabetesday.org/
2. World Health Organization. World Diabetes Day 2026 – Early action on diabetes: https://www.who.int/campaigns/world-diabetes-day/2026
3. International Diabetes Federation. Over 250 million people worldwide unaware they have diabetes, according to new IDF research (IDF Diabetes Atlas, 11. baskı), 7 Nisan 2025: https://idf.org/news-and-resources/news/idf-diabetes-atlas-11th-edition/
4. World Health Organization. Diabetes – Fact sheet: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes
5. Marx N, Federici M, Schütt K, et al. 2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes. Eur Heart J 2023;44(39):4043–4140. https://academic.oup.com/eurheartj/article/44/39/4043/7238227
6. American Diabetes Association. American Diabetes Association Releases Standards of Care in Diabetes—2026, 8 Aralık 2025: https://diabetes.org/newsroom/press-releases/american-diabetes-association-releases-standards-care-diabetes-2026
7. European Medicines Agency. First-in-class treatment to delay onset of type 1 diabetes, 14 Kasım 2025: https://www.ema.europa.eu/en/news/first-class-treatment-delay-onset-type-1-diabetes
8. European Medicines Agency. Teizeild (teplizumab) – EPAR: https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/teizeild